Basisbegrippen: diafragma

Wat is het diafragma en wat voor effect hebben verschillende diafragma’s op je foto? In dit artikel kom je het allemaal te weten.

diafragma

Het diafragma is één van de drie elementen die zorgen dat je foto correct belicht is. De andere twee zijn de ISO waarde en de sluitertijd.

In dit artikel bekijken we wat het diafragma nu eigenlijk is en wat het effect is op het gevormde beeld.

Wat is het diafragma?

Het diafragma is een opening in de lens waar licht door kan om de sensor of film te belichten. Je kan dit vergelijken met onze ogen. Het hoornvlies is zoals het voorste glaselement van je lens. Het verzamelt alle invallend licht, buigt het naar binnen en stuurt het naar de iris. Afhankelijk van de hoeveelheid licht kan de iris uitzetten of samentrekken. Op deze manier wordt de grootte van de pupil aangepast. De pupil is een opening waardoor het licht verder in het oog kan doordringen om zo een beeld te vormen op het netvlies. De hoeveelheid licht die op het netvlies valt is dus afhankelijk van de grootte van de pupil – hoe groter de pupil, hoe meer licht er op het netvlies valt. In fotografie noemen we deze opening niet pupil maar diafragma, maar de werking is hetzelfde.

Dus, de eenvoudigste manier om te begrijpen hoe het diafragma werkt is je de biologielessen uit je jeugd te herinneren. Grote pupil is groot diafragma en dus veel licht dat de sensor bereikt. Kleine pupil betekent klein diafragma en weinig licht.

Grootte van het diafragma

Het diafragma bestaat uit een aantal metalen lamellen die de opening waar het licht door kan vergroten of verkleinen. De grootte van deze opening wordt uitgedrukt in f-stops, zoals f2,8 of f11. Een kleinere f-stop betekent een grotere lensopening, en een grotere f-stop een kleinere. Dit kan in het begin verwarrend overkomen omdat we gewend zijn dat grotere getallen overeenkomen met grotere waarden, maar in dit geval is het net omgekeerd. Zo is f1,4 een veel grotere lensopening dan f8.

Dit wordt hieronder schematisch voorgesteld. De grootte van de cirkels stelt de grootte van het diafragma voor: hoe groter de f-stop, hoe kleiner het diafragma.

diafragma schema

Een verdubbeling van f-stop betekent een vermindering van de hoeveelheid licht die wordt doorgelaten met een factor 4. Zo zal de sluitertijd bij f5,6 vier keer zo lang zijn als bij f2,8. Dit is een gevolg  van het cirkelvormig karakter van het diafragma. Herinner je de formule uit de wiskundeles voor de oppervlakte van een cirkel: πr² – het kwadraat zorgt ervoor dat een twee maal zo kleine diameter een vier maal zo kleine oppervlakte geeft.

Scherptediepte

Naast de hoeveelheid licht die de sensor kan bereiken, bepaalt het diafragma ook hoeveel van het beeld scherp wordt weergegeven. Dit wordt de scherptediepte genoemd. Een grote f-stop (klein diafragma) zoals f16 zal zowel de voorgrond als de achtergrond in focus brengen. En een kleine f-stop (groot diafragma) zoals f1,8 zorgt voor een scheiding tussen onderwerp en achtergrond door het onderwerp scherp af te beelden en de achtergrond onscherp.

Volgende foto’s tonen duidelijk het verschil. De linkse werd gemaakt met een klein diafragma, waardoor het onderwerp en de achtergrond beide scherp zijn. Voor de rechtse werd een grote lensopening gebruikt, zodat je aandacht naar het onderwerp gaat en je niet afgeleid wordt door de achtergrond.

diafragma f16
Fuji X-T10 @50mm, ISO 200, 1/8, f16
Diafragma f4
Fuji X-T10 @50mm, ISO200, 1/125, f4

Diafragma: maximum en minimum

Elke lens heeft een limiet hoe groot of hoe klein het diafragma kan ingesteld worden. Als je de specificaties van een lens bekijkt vind je dit maximum (kleinste f-stop) en minimum (grootste f-stop) terug. Het maximale diafragma is het belangrijkste, omdat het aangeeft hoe ‘snel’ een lens is, maw hoeveel licht ze doorlaat. Een lens met een diafragma van f1,4 is bijvoorbeeld een snelle lens, terwijl een lens met een diafragma van f5,6 een trage lens is. Snelle lenzen zijn dus beter geschikt om in donkere omstandigheden te kunnen fotograferen.

Het minimum diafragma is veel minder belangrijk. De meeste lenzen hebben een minimum diafragma van f16 of f22, wat meer dan voldoende is voor normale fotografie.

Zoomlenzen en lenzen met vast brandpunt

Omwille van de complexe optische eigenschappen van zoomlenzen hebben de meeste van deze lenzen een variabel maximum diafragma. Dit betekent dat op de breedste stand een groter diafragma kan gekozen worden dan wanneer je volledig inzoomt. Deze beide f-stops worden steeds in de specificaties en op de lens vermeld, bv f3,5-f5,6.

De grote (en dure) professionele zoomlenzen hebben een vast maximum diafragma over het hele zoombereik. Een voorbeeld hiervan is de veelgebruikte 70-200 f2,8 lens.

Waarom is dit belangrijk? Omdat een grotere lensopening meer licht doorlaat en je dus met kortere sluitertijden kan werken, ook bij weinig licht. Een grote lensopening zorgt ook voor een betere scheiding tussen onderwerp en achtergrond, door deze laatste onscherp te maken.

Lenzen met vast brandpunt vragen meer inspanning van de fotograaf doordat je zelf van standpunt moet veranderen om je onderwerp groter of kleiner in beeld te brengen. Het grote voordeel van dit type lenzen is dat ze een groter diafragma hebben, tussen f1,2 en f2, en dus veel meer licht opvangen dan een zoomlens.

In een volgende post bekijken we de ISO waarde, die in combinatie met het diafragma en de sluitertijd de belichting van je foto bepaalt.

Laat een reactie achter

Your email address will not be published. Required fields are marked *